Revised Teaching Schedule – Chapter 1: Geography

शाखा अधिकृत (Section Officer) – General Knowledge

तपाईंको नयाँ समयअनुसार Chapter 1: नेपालको तथा विश्वको भूगोल (Geography of Nepal and the World) लाई १२ दिन, दैनिक २ घण्टा अर्थात् कुल २४ घण्टा मा विभाजन गरिएको छ।

१२ दिन

कुल अध्यापन दिन

२ घण्टा

दैनिक कक्षा

२४ घण्टा

कुल अध्यापन अवधि

मुख्य विषयहरू नछुट्ने गरी ६ दिन नेपालको भूगोल र ६ दिन विश्वको भूगोलमा समय विभाजन गरिएको छ।

भाग A: नेपालको भूगोल – ६ दिन (१२ घण्टा)

दिन	मुख्य अध्यापन विषय	समेटिने उपविषयहरू
Day 1	नेपालको भौगोलिक परिचय र भू–आकृति	अवस्थिति, अक्षांश, देशान्तर, क्षेत्रफल, सिमाना, फैलावट, मानक समय; हिमाल, पहाड, तराई; भौगर्भिक क्षेत्र, चुरे, महाभारत
Day 2	हिमाल, नदी, ताल तथा प्रमुख स्थलरूप	हिमशृङ्खला, आठ हजार मिटरमाथिका हिमाल, हिमनदी, हिमताल, नदी प्रणाली, सहायक नदी, ताल, झरना, उपत्यका, भञ्ज्याङ र Gorge
Day 3	नेपालको जलवायु, माटो, वनस्पति र विपद्	तापक्रम, वर्षा, मनसुन, जलवायु क्षेत्र, माटोको प्रकार, प्राकृतिक वनस्पति, भूगर्भ, Plate Tectonics, भूकम्प, पहिरो, बाढी
Day 4	जनसङ्ख्या तथा सामाजिक भूगोल	जनगणना २०७८, जनसङ्ख्या वितरण, जनघनत्व, लिङ्ग अनुपात, उमेर संरचना, जातजाति, भाषा, धर्म, बसाइँसराइ, सहरीकरण, मानव विकास
Day 5	आर्थिक भूगोल र प्राकृतिक स्रोत	कृषि, प्रमुख बाली, खनिज, जलस्रोत, जलविद्युत्, ऊर्जा, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग, भौगोलिक विकास
Day 6	यातायात, प्रशासनिक भूगोल र संरक्षण	राजमार्ग, सुरुङमार्ग, रेलमार्ग, विमानस्थल, व्यापारिक नाका, प्रदेश, जिल्ला, स्थानीय तह, राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र, Ramsar Sites तथा नेपाल भूगोल परीक्षण

भाग B: विश्वको भूगोल – ६ दिन (१२ घण्टा)

दिन	मुख्य अध्यापन विषय	समेटिने उपविषयहरू
Day 7	पृथ्वीको उत्पत्ति, गति तथा भौगोलिक निर्देशाङ्क	पृथ्वीको आकार, घूर्णन, परिक्रमण, ऋतु, आन्तरिक संरचना, अक्षांश, देशान्तर, समय क्षेत्र, GMT, UTC, International Date Line
Day 8	महादेश, महासागर तथा प्रमुख स्थलरूप	सात महादेश, पाँच महासागर, समुद्र, प्रमुख पर्वतमाला, विश्वका उच्च हिमशिखर, पठार, मैदान, विश्वका भौगोलिक रेकर्ड
Day 9	नदी, ताल, मरुभूमि, टापु तथा जलमार्ग	प्रमुख नदी प्रणाली, ताल, झरना, मरुभूमि, टापु, प्रायद्वीप, खाडी, जलडमरु, Suez Canal, Panama Canal र व्यापारिक जलमार्ग
Day 10	विश्व जलवायु, वायुमण्डल तथा प्राकृतिक विपद्	Climate Zones, Köppen Classification, वायुमण्डलीय तह, वायु प्रणाली, वर्षा, Grasslands, Forests, Biomes, Earthquake, Volcano, Tsunami, Cyclone
Day 11	विश्व जनसङ्ख्या तथा सामाजिक भूगोल	जनसङ्ख्या वितरण, जनघनत्व, धेरै र कम जनसङ्ख्या भएका देश, प्रमुख धर्म, भाषा, मानव समुदाय, सांस्कृतिक क्षेत्र, बसोबास
Day 12	विश्व आर्थिक भूगोल तथा समग्र पुनरावृत्ति	प्रमुख कृषि तथा औद्योगिक क्षेत्र, खाद्यान्न र नगदे बाली, खनिज, ऊर्जा उत्पादक, व्यापारिक बन्दरगाह, आर्थिक क्षेत्र, प्रमुख अर्थतन्त्र, विकसित–विकासशील, Landlocked तथा Island Countries, Full Test

भाग C: प्रत्येक दिनको २ घण्टाको अध्यापन योजना

समय	गतिविधि	अवधि
पहिलो सत्र	मुख्य विषयको Conceptual Explanation	४० मिनेट
दोस्रो सत्र	उपविषयहरूको Detailed Factual Teaching	४० मिनेट
तेस्रो सत्र	नक्सा, तथ्याङ्क, तालिका तथा Comparative Analysis	१५ मिनेट
चौथो सत्र	Level II MCQ अभ्यास तथा Answer Explanation	२० मिनेट
अन्तिम सत्र	Quick Revision तथा गृहकार्य	५ मिनेट
जम्मा		१२० मिनेट

भाग D: प्रत्येक दिनको MCQ अभ्यास

कक्षा	विषय	Level II MCQ
Day 1	नेपालको भौगोलिक परिचय	२०
Day 2	हिमाल, नदी, ताल र स्थलरूप	२५
Day 3	जलवायु, माटो, वनस्पति र विपद्	२०
Day 4	जनसङ्ख्या र सामाजिक भूगोल	२५
Day 5	आर्थिक भूगोल	२०
Day 6	प्रशासनिक भूगोल तथा संरक्षण	२० + २५ प्रश्नको परीक्षण
Day 7	पृथ्वी र भौगोलिक निर्देशाङ्क	२०
Day 8	महादेश, महासागर तथा स्थलरूप	२५
Day 9	नदी, ताल, मरुभूमि र जलमार्ग	२५
Day 10	जलवायु, वातावरण र विपद्	२०
Day 11	विश्व जनसङ्ख्या र समाज	२०
Day 12	विश्व आर्थिक भूगोल	२० + ५० प्रश्नको अन्तिम परीक्षण

नोट: Day 6 र Day 12 का अतिरिक्त परीक्षण नियमित कक्षाभित्र संक्षिप्त रूपमा सञ्चालन गर्न वा गृहकार्यमा दिन सकिन्छ। सबै प्रश्नको विस्तृत व्याख्या कक्षाभित्रै गर्नुपरे थप समय आवश्यक पर्न सक्छ।

प्रत्येक दिनको विस्तृत नोट तयार गर्दा निम्न संरचना कायम गरिनेछ:

• Part A: प्रत्येक उपविषयको Detailed Notes, कठिन नेपाली शब्दपछि English Term।
• Part B: महत्वपूर्ण Data, Dates, Places, Records र Comparison Tables।
• Part C: Section Officer Level II MCQ, चार विकल्प, सही उत्तर तथा विस्तृत Answer Explanation।
• Part D: प्रत्येक MCQ सँग सम्बन्धित ३–६ वटा थप तथ्य उत्तर।
• Part E: Quick Revision, Teaching Plan र Homework।

अन्तिम अध्यापन आधार: Chapter 1 का लागि १२ दिन × २ घण्टा = २४ घण्टा कायम हुनेछ। सबै मुख्य विषय समेटिएका छन्, यद्यपि विस्तृत अभ्यास तथा धेरै तथ्य सम्झिने कार्यका लागि स्वअध्ययन पनि आवश्यक हुनेछ।

अब यस नयाँ तालिकाअनुसार Day 1 मा नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र क्षेत्र विभाजन, तथा Day 2 मा हिमाल, नदी, ताल, हिमनदी र स्थलरूप समावेश गरिनेछ।

 

 

DAY 1 – नेपालको भौगोलिक अवस्थिति तथा क्षेत्र विभाजन

लोक सेवा आयोग – शाखा अधिकृत

(Section Officer) | General Knowledge |

Chapter 1: Geography

भाग A: विस्तृत अध्यापन नोट्स

२. नेपालको भौगोलिक परिचय (Geographical Introduction)

 

चित्र १: दक्षिण एसियामा नेपालको अवस्थिति। स्रोत: Wikimedia Commons। यो क्षेत्रीय अवस्थिति बुझाउने नक्सा हो; यसलाई हालको आधिकारिक सीमा नक्साको विकल्प मान्नु हुँदैन।

नेपाल दक्षिण एसियामा अवस्थित स्वतन्त्र, सार्वभौमसत्ता सम्पन्न (Sovereign) तथा भूपरिवेष्टित (Landlocked) राष्ट्र हो। यसको उत्तरमा चीन र पूर्व, पश्चिम तथा दक्षिणमा भारत पर्दछन्।

नेपाल हिमालय पर्वत प्रणालीको दक्षिणी भागमा अवस्थित छ। नेपालको भौगोलिक अवस्थितिले जलवायु, प्राकृतिक स्रोत, यातायात, पारवहन (Transit), अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा विकासमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ।

२.१ आधारभूत भौगोलिक तथ्य

विवरण	तथ्य
महादेश (Continent)	एसिया
क्षेत्र (Region)	दक्षिण एसिया
गोलार्द्ध (Hemisphere)	उत्तरी तथा पूर्वी
अवस्थिति	Hindu Kush–Himalayan Region
देशको प्रकार	Landlocked Country
उत्तरतर्फ	चीन
पूर्व, पश्चिम र दक्षिणतर्फ	भारत
राजधानी	काठमाडौं
समुद्री तट (Coastline)	छैन

२.२ भूपरिवेष्टित राष्ट्र (Landlocked Country)

समुद्रसँग प्रत्यक्ष तटीय पहुँच (Direct Coastal Access) नभएको राष्ट्रलाई भूपरिवेष्टित भनिन्छ।

नेपालका लागि Landlocked अवस्थाका महत्वपूर्ण प्रभावहरू:

1. नेपालले समुद्री व्यापारका लागि अन्य देशको भूभाग हुँदै पारवहन मार्ग (Transit Route) प्रयोग गर्नुपर्छ।
2. अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा बन्दरगाह (Seaport), भन्सार (Customs) तथा Logistics व्यवस्था महत्वपूर्ण हुन्छ।
3. नेपाल र बंगलादेशबीच भारतको सिलिगुडी करिडोर (Siliguri Corridor) रहेको छ।
4. नेपाल र भुटानबीच भारतको सिक्किम राज्य पर्दछ।
5. नेपालसँग भारत र चीन गरी दुईवटा मात्र स्थलीय छिमेकी राष्ट्र छन्।
6. Landlocked हुनु र आर्थिक विकास गर्न नसक्नु एउटै कुरा होइनन्; यातायात, व्यापारिक सम्झौता र पूर्वाधारले व्यापार क्षमता प्रभावित गर्छन्।

३. नेपालको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नक्सा

चित्र २: नेपालको प्रकाशित राजनीतिक तथा प्रशासनिक नक्सा। स्रोत: Wikimedia Commons। नक्साको संस्करणअनुसार सीमा र प्रशासनिक विवरण फरक हुन सक्छ; वर्तमान आधिकारिक सीमा अध्ययनका लागि नेपाल सरकारको अद्यावधिक नक्सा प्रयोग गर्नुपर्छ।

नेपालको राजनीतिक नक्सा (Political Map) र भौतिक नक्सा (Physical Map) बीच फरक हुन्छ।

Political Map: अन्तर्राष्ट्रिय सीमा, प्रदेश, जिल्ला, स्थानीय तह तथा अन्य प्रशासनिक क्षेत्र देखाउने नक्सा।

Physical Map: हिमाल, पहाड, नदी, मैदान, उपत्यका तथा उचाइ देखाउने नक्सा।

परीक्षामा Physical, Political र Geological Map बीचको फरक सोधिन सक्छ।

४. नेपालको अक्षांश (Latitude)

भूमध्यरेखा (Equator) बाट उत्तर वा दक्षिणतर्फ कुनै स्थानको कोणीय दूरी (Angular Distance) लाई अक्षांश भनिन्छ।

नेपालको अक्षांशीय अवस्थिति:

• दक्षिणतम: २६°२२′ उत्तर
• उत्तरतम: ३०°२७′ उत्तर

४.१ अक्षांशीय अन्तर

महत्वपूर्ण तथ्यहरू:

1. Equator को अक्षांश ०° हुन्छ।
2. North Pole को अक्षांश ९०° उत्तर हुन्छ।
3. Tropic of Cancer लगभग २३°२६′ उत्तरमा अवस्थित छ।
4. नेपालको सम्पूर्ण भूभाग Tropic of Cancer को उत्तरमा पर्दछ।
5. अक्षांशको अन्तर र उत्तर–दक्षिण वास्तविक दूरी फरक अवधारणा हुन्।
6. अक्षांशले सौर्य विकिरण (Solar Radiation), दिनको अवधि तथा जलवायुमा प्रभाव पार्छ।

५. नेपालको देशान्तर (Longitude)

प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian) बाट पूर्व वा पश्चिमतर्फको कोणीय दूरीलाई देशान्तर भनिन्छ।

नेपालको देशान्तरीय अवस्थिति:

• पश्चिमतम: ८०°०४′ पूर्व
• पूर्वतम: ८८°१२′ पूर्व

५.१ देशान्तरीय अन्तर

५.२ देशान्तर र समय सम्बन्ध

पृथ्वीले औसत २४ घण्टामा ३६०° घुम्ने आधारमा:

 

यसअनुसार:

• १५° देशान्तर = १ घण्टा
• १° देशान्तर = ४ मिनेट
• १′ देशान्तर = ४ सेकेन्ड

५.३ नेपालको पूर्व–पश्चिम स्थानीय सौर्य समय अन्तर

यो Local Solar Time को सैद्धान्तिक अन्तर हो, नेपालको आधिकारिक Standard Time को अन्तर होइन।

६. नेपालको मानक समय (Nepal Standard Time)

चित्र ३: गौरीशङ्कर हिमाल, रोल्वालिङ क्षेत्र। स्रोत: Planetmountain / Sara Oviglia।

नेपालको मानक समय (NST) ८६°१५′ पूर्वी देशान्तरमा आधारित छ, जुन गौरीशङ्कर हिमालसँग सम्बन्धित छ।

नेपालको हालको Standard Time २०४२ वैशाख १ (१३ अप्रिल १९८५) देखि लागू भएको हो।

देश	UTC Offset	नेपालसँग तुलना
भारत	+05:30	नेपाल १५ मिनेट अगाडि
बंगलादेश	+06:00	नेपाल १५ मिनेट पछाडि
भुटान	+06:00	नेपाल १५ मिनेट पछाडि
पाकिस्तान	+05:00	नेपाल ४५ मिनेट अगाडि
चीन	+08:00	नेपाल २ घण्टा १५ मिनेट पछाडि

Numerical Example: नेपालमा दिउँसो २:३० हुँदा भारतमा दिउँसो २:१५ बज्छ।

७. नेपालको क्षेत्रफल (Area of Nepal)

नेपालको क्षेत्रफल सम्बन्धमा स्रोतअनुसार दुई महत्वपूर्ण मान भेटिन्छन्।

तथ्याङ्कको आधार	क्षेत्रफल
परम्परागत तथा केही सरकारी तथ्याङ्क	१,४७,१८१ वर्ग कि.मि.
२०७७ सालको नयाँ राजनीतिक नक्सासँग सम्बन्धित मान	१,४७,५१६ वर्ग कि.मि.
अन्तर	३३५ वर्ग कि.मि.

नेपाल सरकारले २० मे २०२० मा लिम्पियाधुरा, लिपुलेक तथा कालापानी समावेश भएको नयाँ राजनीतिक नक्सा सार्वजनिक गरेको थियो। ती भूभागमाथिको सार्वभौमिकताबारे नेपाल र भारतबीच फरक दाबी छन्।

परीक्षामा क्षेत्रफलसम्बन्धी तथ्य सोधिँदा प्रश्नमा उल्लिखित नक्सा, वर्ष र तथ्याङ्क स्रोत ध्यान दिनुपर्छ।

८. नेपालको भौगोलिक फैलावट (Geographical Extent)

नेपाल पूर्व–पश्चिम दिशामा लामो र उत्तर–दक्षिण दिशामा तुलनात्मक रूपमा साँघुरो छ।

फैलावट	प्रचलित मान
पूर्व–पश्चिम लम्बाइ	करिब ८८५ कि.मि.
औसत उत्तर–दक्षिण चौडाइ	करिब १९३ कि.मि.
न्यूनतम उत्तर–दक्षिण चौडाइ	करिब १४५ कि.मि.
अधिकतम उत्तर–दक्षिण चौडाइ	करिब २४१ कि.मि.

लम्बाइ र औसत चौडाइको अनुपात

 

यसअनुसार नेपालको पूर्व–पश्चिम लम्बाइ औसत उत्तर–दक्षिण चौडाइको करिब ४.५९ गुणा छ।

Conceptual Point: अनियमित सीमारेखा (Irregular Boundary) भएको देशको वास्तविक क्षेत्रफल लम्बाइ × औसत चौडाइ गरेर निर्धारण गर्न मिल्दैन।

९. नेपालको उचाइ तथा भौतिक बनावट (Elevation and Relief)

चित्र ४: नेपालको उचाइका आधारमा बनाइएको Elevation Map। स्रोत: ResearchGate मा प्रकाशित अनुसन्धान नक्सा। रङले उचाइका फरक स्तर देखाउँछ।

नेपालको दक्षिणी समथर भूभागबाट उत्तरतर्फ जाँदा सामान्यतया उचाइ बढ्छ।

• नीलो/हरियो क्षेत्र: तुलनात्मक रूपमा होचो भूभाग
• पहेँलो/खैरो क्षेत्र: मध्य तथा उच्च पर्वतीय भूभाग
• सेतो क्षेत्र: अत्यधिक उच्च हिमाली भूभाग

नेपालको उचाइ विविधताले जलवायु, कृषि, वनस्पति, बस्ती, पर्यटन, जलस्रोत र पूर्वाधारमा प्रभाव पार्छ।

भाग B: नेपालको भौगोलिक क्षेत्र विभाजन

१०. तीन प्रमुख Ecological Belts

 

चित्र ५: नेपालको तीन Agro-Ecological Zones को प्रकाशित नक्सा। स्रोत: Academia.edu मा उपलब्ध अनुसन्धान चित्र।

नेपाललाई सामान्यतया तीन प्रमुख पर्यावरणीय–भौगोलिक क्षेत्र (Ecological Belts) मा विभाजन गरिन्छ।

1. हिमाल (Mountain)
2. पहाड (Hill)
3. तराई (Terai)

१०.१ Ecological Belt अनुसार क्षेत्रफल

क्षेत्र	क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.)	करिब प्रतिशत
हिमाल	५१,८१७	३५.२%
पहाड	६१,३४५	४१.७%
तराई	३४,०१९	२३.१%
जम्मा	१,४७,१८१	१००%

यो तीन Ecological Belts को वर्गीकरणका आधारमा प्रस्तुत क्षेत्रफल हो। विभिन्न Physiographic Classification मा फरक अनुपात आउन सक्छ।

१०.२ क्षेत्रफल र जनसङ्ख्या तुलना

चित्र ६: नेपालको Ecological Zones तथा प्रदेश देखाउने प्रकाशित अध्ययन नक्सा। स्रोत: Science and Education Publishing। चित्रमा पुरानो प्रदेश नामाङ्कन रहेकोले वर्तमान नामका लागि अलग आधिकारिक नक्सा प्रयोग गर्नुहोस्।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार:

क्षेत्र	जनसङ्ख्याको हिस्सा	जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मि.)
हिमाल	६.०८%	३४
पहाड	४०.३१%	१९२
तराई	५३.६१%	४६०

महत्वपूर्ण विश्लेषण:

1. क्षेत्रफलका आधारमा पहाडी क्षेत्र सबैभन्दा ठूलो छ।
2. जनसङ्ख्याको हिस्सा तथा जनघनत्वका आधारमा तराई सबैभन्दा ठूलो छ।
3. हिमालको क्षेत्रफल हिस्सा ठूलो भए पनि जनसङ्ख्याको हिस्सा कम छ।
4. जनघनत्व (Population Density) को सूत्र जनसङ्ख्या ÷ क्षेत्रफल हो।
5. क्षेत्रफलको प्रतिशत र जनसङ्ख्याको प्रतिशत फरक तथ्याङ्क हुन्।

११. हिमाली क्षेत्र (Mountain Region)

हिमाली क्षेत्र नेपालको उत्तरी भागमा फैलिएको उच्च पर्वतीय क्षेत्र हो।

प्रमुख विशेषताहरू:

1. हिमाली क्षेत्रमा उच्च पर्वत, हिमनदी (Glaciers) र हिमताल (Glacial Lakes) पाइन्छन्।
2. उचाइ बढेसँगै तापक्रम सामान्यतया घट्ने भएकाले यहाँ चिसो तथा हिमाली जलवायु पाइन्छ।
3. पर्वतारोहण (Mountaineering) र पदयात्रा (Trekking) यस क्षेत्रका महत्वपूर्ण पर्यटन गतिविधि हुन्।
4. याक तथा चौंरीपालन, जडीबुटी, उच्च उचाइअनुकूल बाली र सीमापार व्यापार महत्वपूर्ण आर्थिक गतिविधि हुन्।
5. हिमपहिरो (Avalanche), हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) तथा चट्टान खस्ने जोखिम (Rockfall) हुन सक्छ।
6. दुर्गम पहुँच (Remote Accessibility) तथा कठिन स्थलरूपका कारण पूर्वाधार निर्माण चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

हिमाली क्षेत्रको दृश्य

 

चित्र ७: उच्च पर्वतीय भूभाग र हिमाली स्थलरूपको उदाहरण – गौरीशङ्कर हिमाल। स्रोत: Planetmountain।

१२. पहाडी क्षेत्र (Hill Region)

पहाडी क्षेत्र हिमाल तथा तराईबीचका डाँडा, पहाड, नदी घाटी र उपत्यकाहरू रहेको क्षेत्र हो।

१२.१ प्रमुख विशेषताहरू

1. यस क्षेत्रमा महाभारत पर्वत, मध्यपहाड, नदी घाटी र उपत्यकाहरू पाइन्छन्।
2. पहाडी क्षेत्रमा उचाइअनुसार उपोष्ण (Subtropical) देखि समशीतोष्ण (Temperate) जलवायु पाइन्छ।
3. भिरालो जमिनमा सिँढीदार खेती (Terrace Farming) प्रचलित छ।
4. पहिरो (Landslide), भूक्षय (Soil Erosion) र नदी कटान (River Erosion) महत्वपूर्ण जोखिम हुन्।
5. काठमाडौं र पोखराजस्ता प्रमुख सहर पहाडी उपत्यकाहरूमा विकसित भएका छन्।
6. सडक निर्माणमा ढलान स्थिरता (Slope Stability) तथा पानी निकास (Drainage) महत्वपूर्ण हुन्छन्।

 

चित्र ८: नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्रमा सिँढीदार खेती (Terrace Farming)। स्रोत: CIFOR-ICRAF, Nalma Village।

१३. तराई क्षेत्र (Terai Region)

तराई नेपालको दक्षिणी समथर भूभाग हो। यस क्षेत्रको मुख्य भौगर्भिक बनावट नदीद्वारा जम्मा भएका जलोढ निक्षेप (Alluvial Deposits) सँग सम्बन्धित छ।

१३.१ प्रमुख विशेषताहरू

1. तराईमा समथर मैदान (Plains) तथा Alluvial Soil पाइन्छ।
2. तराई धान, गहुँ, मकै, उखु तथा अन्य कृषि उत्पादनको महत्वपूर्ण क्षेत्र हो।
3. सडक, व्यापार, उद्योग र सहरी विकासका लागि तुलनात्मक रूपमा सहज भूभाग पाइन्छ।
4. बाढी (Flood), डुबान (Inundation) र नदी कटान (Riverbank Erosion) प्रमुख जोखिम हुन्।
5. भूमिगत पानी (Groundwater) कृषि तथा खानेपानीका लागि महत्वपूर्ण स्रोत हो।
6. तराईका सबै स्थानमा माटोको बनावट, जल उपलब्धता तथा बाढी जोखिम समान हुँदैन।

 

चित्र ९: नेपालको तराईको समथर कृषि मैदान। स्रोत: Routard.com।

१४. चुरे, भावर, भित्री तराई तथा महाभारत

१४.१ चुरे पर्वत (Chure / Siwalik Range)

चित्र १०: चुरे पहाड र दक्षिणतर्फ फैलिएको तराईको भूभाग। स्रोत: नेपाल समय।

चुरे हिमालय पर्वत प्रणालीको तुलनात्मक रूपमा कान्छो (Geologically Young) पर्वतीय क्षेत्र हो।

1. चुरेमा कमजोर अवसादी चट्टान (Weak Sedimentary Rocks) पाइन्छन्।
2. यस क्षेत्रमा भूक्षय तथा पहिरोको जोखिम रहन्छ।
3. चुरेको संरक्षण तराईको नदी प्रणाली तथा Groundwater Recharge सँग सम्बन्धित छ।
4. चुरेमा अव्यवस्थित उत्खनन (Unregulated Extraction) र वन विनाश (Deforestation) ले भूक्षय बढाउन सक्छ।

१४.२ भावर (Bhabar Zone)

भावर मुख्यतया चुरे पर्वतको दक्षिणी फेदीतर्फ रहेको मोटा नदीजन्य पदार्थको क्षेत्र हो।

यसमा Gravel, Coarse Sand तथा अन्य निक्षेप पाइन्छन्।

• पानी जमिनभित्र छिर्ने प्रक्रिया: Infiltration
• जमिनभित्र पानी सञ्चित हुने प्रणाली: Groundwater System
• भूमिगत पानी पुनर्भरण: Groundwater Recharge

मोटा कणयुक्त भूभागमा पानी छिर्ने क्षमता उच्च हुन सक्ने भएकाले भावर तराईको भूमिगत जल प्रणालीसँग सम्बन्धित छ।

१४.३ भित्री तराई (Inner Terai / Dun Valleys)

चुरे तथा महाभारतजस्ता पर्वतीय संरचनाबीच विकसित केही उपत्यकाहरूलाई दून उपत्यका (Dun Valleys) भनिन्छ।

उदाहरण: दाङ, देउखुरी, चितवन र सुर्खेत क्षेत्रका उपत्यका।

१४.४ महाभारत पर्वत (Mahabharat Range)

महाभारत चुरेभन्दा उत्तरतर्फ रहेको महत्वपूर्ण पर्वतीय प्रणाली हो।

यसका विशेषताहरू:

1. चुरेको तुलनामा धेरै स्थानमा उचाइ बढी हुन्छ।
2. भिराला डाँडा, नदी घाटी तथा जटिल चट्टानी संरचना पाइन्छन्।
3. पहिरो तथा नदी कटानका जोखिम रहन सक्छन्।
4. महाभारत क्षेत्र नेपालको नदी प्रणाली, वन तथा जलाधार व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ।

हिमालदेखि तराईसम्मको Cross-Section

 

चित्र ११: उच्च हिमालय, मध्यपहाड, महाभारत, चुरे र तराईको भौगर्भिक Cross-Section। स्रोत: British Geological Survey (BGS) Earthwise। चित्र अवधारणात्मक व्याख्याका लागि हो; यसमा देखाइएका उचाइ दायरा देशभर स्थिर सीमा होइनन्।

१५. नेपालको पाँच भौगर्भिक क्षेत्र (Five Geological Zones)

 

चित्र १२: नेपालको पाँच Physiographic Regions को नक्सा। स्रोत: प्रकाशित ResearchGate Figure। यो पाँच Geological Zones को नक्सा होइन—दुई वर्गीकरण छुट्याउन प्रयोग गर्नुहोस्।

यहाँ मुख्य Conceptual Difference बुझ्नुपर्छ।

नेपालमा तीन Ecological Belts, पाँच Physiographic Regions को एउटा प्रचलित वर्गीकरण र पाँच Geological Zones को भिन्न वर्गीकरण रहेका छन्।

वर्गीकरण	क्षेत्रहरू
Three Ecological Belts	Mountain, Hill, Terai
Five Physiographic Regions	High Himalaya, High Mountain, Middle Mountain, Siwalik, Terai
Five Geological Zones	Tethys Himalaya, Higher Himalaya, Lesser Himalaya, Siwalik, Terai

Geological Zones – उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ

1. टेथिस हिमालय (Tethys Himalaya): समुद्री उत्पत्तिसँग सम्बन्धित अवसादी चट्टान (Sedimentary Rocks) तथा जीवाश्म (Fossils) पाइन्छन्।
2. उच्च हिमालय (Higher Himalaya): उच्च श्रेणीका रूपान्तरित चट्टान (Metamorphic Rocks) पाइन्छन्।
3. तल्लो हिमालय (Lesser Himalaya): विभिन्न रूपान्तरित तथा अवसादी चट्टान र Tectonic Structures पाइन्छन्।
4. चुरे / शिवालिक (Siwalik): तुलनात्मक रूपमा नयाँ तथा कमजोर Sedimentary Rocks पाइन्छन्।
5. तराई (Terai): नदीजन्य जलोढ निक्षेप (Alluvial Deposits) पाइन्छन्।

परीक्षाको लागि महत्वपूर्ण: Ecological Belt, Physiographic Region र Geological Zone लाई एउटै वर्गीकरण मान्नु हुँदैन।

भाग C: Section Officer Level II MCQ

प्रत्येक प्रश्नमा चार विकल्प, सही उत्तर, उत्तर व्याख्या तथा ३–५ सम्बन्धित तथ्य छन्।

प्रश्न १. नेपालको अवस्थिति सम्बन्धमा निम्न कथनहरू विचार गर्नुहोस्।

1. नेपाल उत्तरी तथा पूर्वी गोलार्द्धमा अवस्थित छ।
2. नेपालको सम्पूर्ण भूभाग कर्कट रेखाभन्दा उत्तरमा छ।
3. नेपाल र बंगलादेशबीच प्रत्यक्ष स्थलीय सीमा छ।
4. नेपाल दक्षिण एसियाको हिमालय क्षेत्रमा अवस्थित छ।
5. १ र ३ मात्र
   B. २ र ४ मात्र
   C. १, २ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: C. १, २ र ४ मात्र

उत्तर व्याख्या: नेपाल उत्तरी र पूर्वी गोलार्द्धमा पर्दछ। यसको दक्षिणतम अक्षांश पनि कर्कट रेखाभन्दा उत्तरमा छ। नेपाल र बंगलादेशबीच भारतको भूभाग पर्ने भएकाले प्रत्यक्ष स्थलीय सिमाना छैन।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. नेपालको दक्षिणतम अक्षांश २६°२२′ उत्तर हो।
2. कर्कट रेखा लगभग २३°२६′ उत्तरमा पर्दछ।
3. सिलिगुडी करिडोर भारतको पश्चिम बंगालमा पर्दछ।
4. नेपाल र भुटानबीच भारतको सिक्किम पर्छ।
5. नेपाल Landlocked Country हो।

प्रश्न २. नेपालको अक्षांश र देशान्तरको सही विस्तार कुन हो?

1. अक्षांश ४°०५′ तथा देशान्तर ८°०८′
   B. अक्षांश ८°०८′ तथा देशान्तर ४°०५′
   C. अक्षांश ४°१५′ तथा देशान्तर ८°०८′
   D. अक्षांश ४°०५′ तथा देशान्तर ७°०८′

सही उत्तर: A. अक्षांश ४°०५′ तथा देशान्तर ८°०८′

उत्तर व्याख्या: नेपालको उत्तरी र दक्षिणी अक्षांशको अन्तर ३०°२७′−२६°२२′ = ४°०५′ हुन्छ। पूर्वी र पश्चिमी देशान्तरको अन्तर ८८°१२′−८०°०४′ = ८°०८′ हुन्छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. Latitude को मापन ०° देखि ९०° उत्तर वा दक्षिणसम्म हुन्छ।
2. Longitude को मापन ०° देखि १८०° पूर्व वा पश्चिमसम्म हुन्छ।
3. १° मा ६० आर्क-मिनेट (Arc Minutes) हुन्छन्।
4. नेपालको मानक देशान्तर ८६°१५′ पूर्व हो।

प्रश्न ३. नेपालका पूर्वी तथा पश्चिमी छेउबीच Local Solar Time को सैद्धान्तिक अन्तर कति हुन्छ?

1. ३० मिनेट ३० सेकेन्ड
   B. ३२ मिनेट ३२ सेकेन्ड
   C. ३४ मिनेट ०८ सेकेन्ड
   D. ३६ मिनेट

सही उत्तर: B. ३२ मिनेट ३२ सेकेन्ड

उत्तर व्याख्या: ८°०८′ देशान्तरीय अन्तरमा प्रत्येक १° को ४ मिनेट र प्रत्येक १′ को ४ सेकेन्डका दरले गणना गर्दा ३२ मिनेट ३२ सेकेन्ड प्राप्त हुन्छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. पृथ्वीले औसत २४ घण्टामा ३६०° घुम्छ।
2. १५° देशान्तर बराबर एक घण्टाको Solar Time हुन्छ।
3. पूर्वी स्थानको Local Solar Time अगाडि हुन्छ।
4. नेपालभर एउटा मात्र Standard Time प्रयोग हुन्छ।

प्रश्न ४. नेपालको मानक समयसम्बन्धी कुन कथनहरू सही छन्?

1. नेपालको मानक देशान्तर ८६°१५′ पूर्व हो।
2. नेपाल UTC+05:45 मा पर्दछ।
3. नेपाल भारतभन्दा ३० मिनेट अगाडि छ।
4. हालको मानक समय २०४२ वैशाख १ बाट लागू भएको हो।
5. १ र ३ मात्र
   B. २, ३ र ४ मात्र
   C. १, २ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: C. १, २ र ४ मात्र

उत्तर व्याख्या: नेपाल भारतभन्दा १५ मिनेट अगाडि छ, ३० मिनेट होइन। नेपालको UTC Offset +०५:४५ र भारतको +०५:३० भएकाले तेस्रो कथन गलत हुन्छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. गौरीशङ्कर हिमाल दोलखा जिल्लामा पर्दछ।
2. ८६°१५′ = ८६.२५° हुन्छ।
3. ८६.२५ × ४ = ३४५ मिनेट हुन्छ।
4. भारतको Standard Meridian ८२°३०′ पूर्व हो।
5. नेपालको हालको मानक समय १३ अप्रिल १९८५ देखि लागू भएको हो।

प्रश्न ५. नेपालको क्षेत्रफलसम्बन्धी निम्न कथनहरू विचार गर्नुहोस्।

1. नयाँ राजनीतिक नक्सा २०७७ सालमा सार्वजनिक गरिएको थियो।
2. नयाँ नक्सासँग सम्बन्धित क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग कि.मि. हो।
3. पुरानो र नयाँ नक्सासँग सम्बन्धित क्षेत्रफल मानबीच ३३५ वर्ग कि.मि. अन्तर छ।
4. नेपालको सबै सरकारी तथ्याङ्क स्रोतमा क्षेत्रफलको एउटै मान प्रयोग गरिएको छ।
5. १ र ४ मात्र
   B. १, २ र ३ मात्र
   C. २, ३ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: B. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: २०७७ को नक्सासँग १,४७,५१६ वर्ग कि.मि. मान सम्बन्धित छ। १,४७,१८१ र १,४७,५१६ बीच ३३५ वर्ग कि.मि. अन्तर हुन्छ। सबै सरकारी प्रकाशनमा एउटै मान नदेखिएकाले चौथो कथन गलत छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. नयाँ राजनीतिक नक्सा २० मे २०२० मा सार्वजनिक भएको थियो।
2. लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी उक्त नक्सामा समावेश गरिएका छन्।
3. यी क्षेत्र नेपालको दार्चुला जिल्लासँग सम्बन्धित छन्।
4. सीमा सम्बन्धी नेपाल र भारतका फरक दाबी छन्।
5. क्षेत्रफलसम्बन्धी प्रश्नमा प्रकाशित स्रोत पहिचान गर्नुपर्छ।

प्रश्न ६. नेपालको लम्बाइ तथा चौडाइसम्बन्धी कुन कथन सही हो?

1. पूर्व–पश्चिम लम्बाइ औसत चौडाइभन्दा कम छ।
   B. नेपालको औसत उत्तर–दक्षिण चौडाइ ८८५ कि.मि. छ।
   C. नेपालको वास्तविक क्षेत्रफल ८८५ × १९३ वर्ग कि.मि. हो।
   D. पूर्व–पश्चिम लम्बाइ औसत चौडाइको करिब ४.५९ गुणा छ।

सही उत्तर: D. पूर्व–पश्चिम लम्बाइ औसत चौडाइको करिब ४.५९ गुणा छ।

उत्तर व्याख्या: नेपालको प्रचलित पूर्व–पश्चिम लम्बाइ ८८५ कि.मि. र औसत उत्तर–दक्षिण चौडाइ १९३ कि.मि. भएकाले अनुपात करिब ४.५९ हुन्छ। देशको अनियमित आकृतिका कारण तिनको गुणनफल वास्तविक क्षेत्रफल हुँदैन।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. न्यूनतम उत्तर–दक्षिण चौडाइ करिब १४५ कि.मि. हो।
2. अधिकतम चौडाइ करिब २४१ कि.मि. हो।
3. नेपाल पूर्व–पश्चिम दिशामा लामो छ।
4. भौगोलिक दूरी र कोणीय दूरी फरक हुन्।

प्रश्न ७. नेपालको Ecological Belts सम्बन्धमा कुन कथनहरू सही छन्?

1. नेपालको तीन प्रमुख Ecological Belts हिमाल, पहाड र तराई हुन्।
2. पहाडी क्षेत्रको क्षेत्रफल हिमाली क्षेत्रभन्दा बढी छ।
3. तराईको क्षेत्रफल हिस्सा करिब २३.१% छ।
4. तीन Ecological Belts र पाँच Geological Zones एउटै वर्गीकरण हुन्।
5. १, २ र ३ मात्र
   B. १ र ४ मात्र
   C. २, ३ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: A. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: तीन Ecological Belts व्यापक भौगोलिक तथा वातावरणीय अवस्थाका आधारमा छुट्याइन्छन्। पाँच Geological Zones भने चट्टान र भूगर्भिक बनावटका आधारमा हुन्। त्यसैले चौथो कथन गलत छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. पहाडी क्षेत्रको क्षेत्रफल करिब ४१.७% छ।
2. हिमाली क्षेत्रको क्षेत्रफल करिब ३५.२% छ।
3. तराईको क्षेत्रफल करिब २३.१% छ।
4. क्षेत्रफलका आधारमा पहाड सबैभन्दा ठूलो Ecological Belt हो।
5. Geological Zone र Administrative Province फरक अवधारणा हुन्।

प्रश्न ८. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको भौगोलिक क्षेत्रको जनसङ्ख्या सम्बन्धमा सही कथन कुन हो?

1. हिमाली क्षेत्रमा आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या छ।
   B. पहाडी क्षेत्रको जनघनत्व तराईभन्दा बढी छ।
   C. तराईमा कुल जनसङ्ख्याको ५३.६१% बसोबास गर्थ्यो।
   D. तराईको जनघनत्व हिमालको भन्दा कम थियो।

सही उत्तर: C. तराईमा कुल जनसङ्ख्याको ५३.६१% बसोबास गर्थ्यो।

उत्तर व्याख्या: जनगणना २०७८ मा तराईको जनसङ्ख्या हिस्सा ५३.६१% थियो। हिमालमा ६.०८% र पहाडमा ४०.३१% रहेको थियो। जनघनत्व पनि तराईमा सबैभन्दा बढी थियो।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. जनगणना २०७८ मा नेपालको कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ थियो।
2. हिमाली जनघनत्व ३४ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. थियो।
3. पहाडी जनघनत्व १९२ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. थियो।
4. तराईको जनघनत्व ४६० व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. थियो।
5. नेपालको औसत जनघनत्व १९८ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. थियो।

प्रश्न ९. भावर क्षेत्र (Bhabar Zone) सम्बन्धमा कुन कथनहरू सही छन्?

1. भावर चुरेको दक्षिणी फेदीतर्फ विकसित हुन्छ।
2. भावरमा मोटा बालुवा र ग्राभेल पाइन्छन्।
3. भावरमा पानी जमिनभित्र छिर्ने क्षमता उच्च हुन सक्छ।
4. भावर उच्च हिमालयको स्थायी हिउँले ढाकिएको भूभाग हो।
5. १ र ४ मात्र
   B. २ र ३ मात्र
   C. १, २ र ३ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: C. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: भावर चुरे फेदीमा नदीजन्य मोटा निक्षेपबाट बनेको भूभाग हो। यस क्षेत्रमा पानी छिर्ने क्षमता बढी हुन सक्छ। यो उच्च हिमालयको स्थायी हिउँ भएको क्षेत्र होइन।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. भावरमा Coarse Sediments बढी पाइन्छन्।
2. Infiltration भनेको पानी जमिनको सतहबाट भित्र पस्ने प्रक्रिया हो।
3. Groundwater Recharge मा भावरले योगदान गर्न सक्छ।
4. माटोको Permeability कणहरूको आकार तथा संरचनाले प्रभावित हुन्छ।
5. भावर र Outer Terai फरक भू–आकृतिक क्षेत्र हुन्।

प्रश्न १०. चुरे र महाभारत पर्वत सम्बन्धमा कुन कथनहरू सही छन्?

1. चुरे तुलनात्मक रूपमा कान्छो हिमालयन पर्वतीय क्षेत्र हो।
2. चुरेमा कमजोर Sedimentary Rocks पाइन्छन्।
3. महाभारत पर्वत चुरेभन्दा सामान्यतया उत्तरतर्फ पर्दछ।
4. चुरे नेपालको सर्वाधिक उचाइ भएका हिमशिखरहरूको मुख्य क्षेत्र हो।
5. १ र ४ मात्र
   B. १, २ र ३ मात्र
   C. २ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: B. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: चुरे नयाँ अवसादी चट्टान भएको पर्वतीय क्षेत्र हो। महाभारत सामान्यतया चुरेभन्दा उत्तरमा छ। नेपालको सर्वोच्च हिमशिखरहरू उच्च हिमालयमा पर्ने भएकाले चौथो कथन गलत छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. चुरेलाई Siwalik Range पनि भनिन्छ।
2. चुरे क्षेत्रमा भूक्षय तथा पहिरो जोखिम हुन्छ।
3. चुरे संरक्षण तराईको Groundwater Recharge सँग सम्बन्धित छ।
4. महाभारत पर्वत Lesser Himalayan Terrain सँग सम्बन्धित छ।
5. चुरेमा वन विनाशले भूक्षय बढाउन सक्छ।

प्रश्न ११. नेपालको पाँच Geological Zones को उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ सही क्रम कुन हो?

1. Higher Himalaya → Tethys Himalaya → Siwalik → Lesser Himalaya → Terai
2. Tethys Himalaya → Higher Himalaya → Lesser Himalaya → Siwalik → Terai
3. Terai → Lesser Himalaya → Siwalik → Higher Himalaya → Tethys Himalaya
4. Tethys Himalaya → Lesser Himalaya → Higher Himalaya → Terai → Siwalik

सही उत्तर: B. Tethys Himalaya → Higher Himalaya → Lesser Himalaya → Siwalik → Terai

उत्तर व्याख्या: नेपालको भूगर्भिक संरचनामा उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ टेथिस, उच्च हिमालय, तल्लो हिमालय, चुरे र तराईको सामान्य क्रम पाइन्छ। यो चट्टान तथा Tectonic Structures मा आधारित वर्गीकरण हो।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. Tethys Himalaya मा Marine Fossils पाइन्छन्।
2. Higher Himalaya मा High-Grade Metamorphic Rocks पाइन्छन्।
3. Lesser Himalaya मा विविध Metamorphic तथा Sedimentary Rocks पाइन्छन्।
4. Siwalik क्षेत्रमा कमजोर Sedimentary Rocks पाइन्छन्।
5. Terai मा Alluvial Deposits पाइन्छन्।

प्रश्न १२. भित्री तराई (Inner Terai) सम्बन्धमा निम्न कथनहरू विचार गर्नुहोस्।

1. दून उपत्यका (Dun Valley) भित्री तराईसँग सम्बन्धित छ।
2. दाङ र देउखुरी भित्री तराईका महत्वपूर्ण उपत्यका हुन्।
3. भित्री तराईका सबै उपत्यका हिमनदीको कटानबाट मात्र बनेका हुन्।
4. चितवन उपत्यका भित्री तराई क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ।
5. १ र ३ मात्र
   B. २ र ३ मात्र
   C. १, २ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: C. १, २ र ४ मात्र

उत्तर व्याख्या: दाङ, देउखुरी र चितवन भित्री तराईका महत्वपूर्ण क्षेत्र हुन्। दून उपत्यकाको विकास पर्वतीय संरचना तथा नदी निक्षेपसँग सम्बन्धित हुन्छ, हिमनदी कटानबाट मात्र होइन।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. Dun Valley चुरे र महाभारतजस्ता पर्वतीय संरचनाबीच विकसित हुन्छ।
2. दाङ उपत्यका दाङ जिल्लामा पर्दछ।
3. देउखुरी दाङ जिल्लामै पर्दछ।
4. सुर्खेत उपत्यका पनि भित्री तराईसँग सम्बन्धित छ।
5. Inner Terai र Outer Terai अलग भौगोलिक अवधारणा हुन्।

प्रश्न १३. नेपालको भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जोखिम सम्बन्धमा कुन कथनहरू सही छन्?

1. हिमाली क्षेत्रमा Avalanche तथा GLOF को जोखिम हुन सक्छ।
2. पहाडी क्षेत्रमा Landslide तथा Soil Erosion को जोखिम हुन सक्छ।
3. तराईमा Flood तथा Inundation को जोखिम हुन्छ।
4. भूकम्पको जोखिम हिमाली क्षेत्रमै मात्र सीमित छ।
5. १ र २ मात्र
   B. २, ३ र ४ मात्र
   C. १, २ र ३ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: C. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: तीन भौगोलिक क्षेत्रमा फरक–फरक जोखिम प्रमुख हुन सक्छन्। तर भूकम्पीय जोखिम नेपालका तीनै क्षेत्रमा रहेको हुँदा चौथो कथन गलत हुन्छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. GLOF को पूरा रूप Glacial Lake Outburst Flood हो।
2. हिमतालको प्राकृतिक बाँध कमजोर भई फुट्दा GLOF हुन सक्छ।
3. पहिरोमा ढलान, वर्षा, चट्टान तथा भूमि उपयोगको प्रभाव हुन्छ।
4. तराईमा Floodplain Settlements बढी जोखिममा पर्न सक्छन्।
5. Disaster Risk मा Hazard, Exposure र Vulnerability महत्वपूर्ण हुन्छन्।

प्रश्न १४. नेपालको भौगोलिक क्षेत्र र आर्थिक क्रियाकलापसम्बन्धी कुन निष्कर्ष उपयुक्त छ?

1. हिमाली क्षेत्रमा सबै Tropical Crops समान रूपमा उपयुक्त हुन्छन्।
   B. पहाडी क्षेत्रमा ढलान र कृषि प्रणालीबीच सम्बन्ध हुँदैन।
   C. नेपालका सबै क्षेत्रमा एउटै कृषि प्रणाली उपयुक्त हुन्छ।
   D. भौगोलिक अवस्थाअनुसार कृषि, पशुपालन, पर्यटन तथा पूर्वाधारको सम्भावना फरक हुन्छ।

सही उत्तर: D. भौगोलिक अवस्थाअनुसार कृषि, पशुपालन, पर्यटन तथा पूर्वाधारको सम्भावना फरक हुन्छ।

उत्तर व्याख्या: जलवायु, उचाइ, माटो, ढलान र पहुँचका कारण हिमाल, पहाड र तराईमा आर्थिक गतिविधिको प्रकृति फरक हुन्छ। त्यसैले क्षेत्रविशेषको अवस्थाअनुसार विकास योजना तयार गर्नुपर्छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. तराईमा Alluvial Soils का कारण कृषि उत्पादनको सम्भावना बढी हुन्छ।
2. पहाडी क्षेत्रमा Terrace Farming प्रचलित छ।
3. हिमाली क्षेत्रमा Mountaineering तथा Trekking महत्वपूर्ण गतिविधि हुन्।
4. कृषि उत्पादनमा उचाइ, तापक्रम, माटो तथा सिँचाइको प्रभाव पर्छ।
5. Economic Geography ले प्राकृतिक अवस्था र आर्थिक गतिविधिबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्दछ।

प्रश्न १५. नेपालको भौगोलिक विभाजन तथा पूर्वाधार विकाससम्बन्धी निम्न कथनहरू विचार गर्नुहोस्।

1. पहाडी सडक निर्माणमा Slope Stability र Drainage महत्वपूर्ण हुन्छन्।
2. तराईमा सडक निर्माणमा Flood Level तथा Subgrade Strength महत्वपूर्ण हुन सक्छन्।
3. हिमाली क्षेत्रमा हिमपात तथा दुर्गम पहुँच निर्माणका चुनौती हुन्।
4. सबै क्षेत्रमा एउटै Construction Method बिना कुनै परिवर्तन प्रयोग गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उपयुक्त हुन्छ।
5. १ र २ मात्र
   B. १, २ र ३ मात्र
   C. २, ३ र ४ मात्र
   D. सबै सही

सही उत्तर: B. १, २ र ३ मात्र

उत्तर व्याख्या: नेपालका भौगोलिक क्षेत्रअनुसार भू–आकृति, चट्टान, माटो, तापक्रम तथा वर्षा फरक हुन्छन्। पूर्वाधार निर्माणमा Site-Specific Investigation आवश्यक हुन्छ। त्यसैले चौथो कथन गलत छ।

थप सम्बन्धित तथ्यहरू:

1. Slope Stability पहाडी पूर्वाधारमा महत्वपूर्ण Geotechnical विषय हो।
2. तराईमा Flood Risk र Groundwater Conditions अध्ययन गर्नुपर्छ।
3. हिमाली क्षेत्रमा Freeze–Thaw Effect निर्माण सामग्रीका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
4. Geotechnical Investigation ले Soil तथा Rock Properties को अध्ययन गर्छ।
5. Climate-Resilient Infrastructure ले मौसम तथा जलवायुसम्बन्धी जोखिमलाई डिजाइनमा समेट्छ।

भाग D: Quick Revision – ३० महत्वपूर्ण तथ्य

क्र.	सम्झनुपर्ने तथ्य	सही विवरण
१	महादेश	एसिया
२	भौगोलिक क्षेत्र	दक्षिण एसिया
३	गोलार्द्ध	उत्तरी र पूर्वी
४	स्थलीय छिमेकी	भारत र चीन
५	नेपालको अक्षांश	२६°२२′–३०°२७′ उत्तर
६	नेपालको देशान्तर	८०°०४′–८८°१२′ पूर्व
७	अक्षांशीय अन्तर	४°०५′
८	देशान्तरीय अन्तर	८°०८′
९	पूर्व–पश्चिम लम्बाइ	८८५ कि.मि.
१०	औसत उत्तर–दक्षिण चौडाइ	१९३ कि.मि.
११	न्यूनतम चौडाइ	१४५ कि.मि.
१२	अधिकतम चौडाइ	२४१ कि.मि.
१३	परम्परागत क्षेत्रफल	१,४७,१८१ वर्ग कि.मि.
१४	नयाँ नक्सासँग सम्बन्धित क्षेत्रफल	१,४७,५१६ वर्ग कि.मि.
१५	क्षेत्रफलको अन्तर	३३५ वर्ग कि.मि.
१६	नयाँ नक्सा सार्वजनिक	२०७७ जेठ ७
१७	मानक देशान्तर	८६°१५′ पूर्व
१८	नेपालको मानक समय	UTC+05:45
१९	मानक समय लागू	२०४२ वैशाख १
२०	भारतभन्दा नेपालको समय	१५ मिनेट अगाडि
२१	तीन Ecological Belts	Mountain, Hill, Terai
२२	हिमालको क्षेत्रफल हिस्सा	करिब ३५.२%
२३	पहाडको क्षेत्रफल हिस्सा	करिब ४१.७%
२४	तराईको क्षेत्रफल हिस्सा	करिब २३.१%
२५	हिमाली जनसङ्ख्या हिस्सा (२०७८)	६.०८%
२६	पहाडी जनसङ्ख्या हिस्सा (२०७८)	४०.३१%
२७	तराईको जनसङ्ख्या हिस्सा (२०७८)	५३.६१%
२८	Geological Zones	पाँच
२९	चुरेको अर्को नाम	Siwalik
३०	भित्री तराईको प्रमुख उपत्यका प्रकार	Dun Valley

चित्रहरूका स्रोत तथा थप अध्ययन

• Wikimedia Commons – Atlas of Nepal
• British Geological Survey – Geological Cross-Section
• Published Research – Nepal Ecological and Provincial Map
• CIFOR-ICRAF – Hill Agriculture Photograph
• खानी तथा भूगर्भ विभाग – Geological Information
• राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय – Census and Statistical Reports